Genetik yaqinlik yoxud sog‘liq uchun xavf: yaqin qarindoshlar o‘rtasidagi nikohning tibbiy oqibatlari

Genetik yaqinlik yoxud sog‘liq uchun xavf: yaqin qarindoshlar o‘rtasidagi nikohning tibbiy oqibatlari

Tibbiyot va genetika sohasidagi tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, yaqin qarindoshlar o‘rtasidagi nikohlar (konsangvin nikohlar) ayrim hududlarda ijtimoiy-an’anaviy omillar ta’sirida saqlanib qolayotgan bo‘lsa-da, ular sog‘liq uchun muayyan xavf-xatarlarni yuzaga keltiradi. Mutaxassislarning ta’kidlashicha, bunday nikohlar natijasida tug‘ma nuqsonlar, irsiy kasalliklar va nogironlik holatlari xavfi ortadi.

❗️Irsiy kasalliklar va tug‘ma nuqsonlar xavfining ortishi

Yaqin qarindoshlar o‘rtasidagi nikohda ota-onadan o‘tuvchi genetik materialning o‘xshashligi yuqori bo‘lgani sababli yashirin (recessiv) kasalliklarning namoyon bo‘lish ehtimoli sezilarli darajada ortadi. Ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, umumiy populyatsiyada tug‘ma nuqsonlar xavfi odatda 2–3% atrofida bo‘lsa, qarindoshlar o‘rtasidagi nikohlarda bu ko‘rsatkich 4–6% gacha yetadi, ya’ni deyarli ikki baravar oshadi.

Bundan tashqari, ayrim tadqiqotlarda tug‘ma anomaliyalar uchrashi qarindosh nikohlarda 2.8%, qarindosh bo‘lmagan nikohlarda esa atigi 0.9% ekani aniqlangan. Genetik nuqtai nazardan esa birinchi darajali qarindoshlarda genlarning o‘xshashligi taxminan 12.5% ni tashkil etadi, bu esa kasallikni keltirib chiqaruvchi genlarning birlashish ehtimolini sezilarli oshiradi.

Natijada, bunday nikohlarda tug‘ilgan bolalarda qon kasalliklari, metabolik buzilishlar, asab tizimi nuqsonlari kabi irsiy kasalliklar ko‘proq uchrashi ilmiy jihatdan tasdiqlangan.

❗️Nogironlik va rivojlanishdagi kechikishlar

Genetik mos kelish darajasining yuqoriligi nafaqat aniq irsiy kasalliklar, balki bolalarning umumiy rivojlanish jarayoniga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, qarindoshlar o‘rtasidagi nikohlarda tug‘ilgan bolalarda jismoniy va aqliy rivojlanish kechikishi holatlari 1,5–2 baravar ko‘proq uchraydi. Ayrim epidemiologik kuzatuvlarga ko‘ra, bunday nikohlarda bolalar o‘limi va nogironlik bilan bog‘liq holatlar 3–4% ga yuqori bo‘lishi mumkin, umumiy populyatsiyada esa bu ko‘rsatkich odatda 1–2% atrofida baholanadi.

Shuningdek, eshitish va ko‘rish nuqsonlari bilan tug‘ilish ehtimoli qarindosh nikohlarda 2 baravargacha ortishi qayd etilgan. Immun tizimi zaifligi va tez-tez kasallanish holatlari ham ko‘proq uchrashi ilmiy kuzatuvlarda tasdiqlangan.

Shu bilan birga, mutaxassislar ushbu masalaga faqat tibbiy emas, balki ijtimoiy va ma’rifiy yondashuv zarurligini ta’kidlaydi. Nikohdan oldingi tibbiy-genetik maslahat (genetik skrining), aholining xabardorligini oshirish va profilaktik choralarni kuchaytirish orqali salbiy oqibatlarning oldini olish mumkin.